Extra Catholico-Romanam Ecclesiam nulla datur salus. Laxa Casuistarum Busenbaum, Caramuelis, LaCroix, Sporer, & aliorum opinio reiicitur.
Extra Catholico-Romanam Ecclesiam nulla datur salus. Laxa Casuistarum Busenbaum, Caramuelis, LaCroix, Sporer, & aliorum opinio reiicitur.I. Quæstionem impeditam, arduam, sublimem, tremendissimamque examinadam aggredimur: eoque mihi difficilior est quod pro dignitate enucleatam nondum invenerim. Convenit inter Catholicos, salutem extra Ecclesiam catholicam non reperiri. Sed quinam dicendi sint extra Ecclesiam catholicam, non est una Doctorum sententia. Nam recentiores non pauci, potissimum ex Casuistis, extra Ecclesiam catholicam reiiciunt dumtaxat hæreticos quos vocant formales, nempe qui pertinaciter oppugnant aliquos articulos fidei. Alios appellant hæreticos materiales, qui utique separati sunt ab Ecclesiæ Romanæ communione; sed contendunt istos reperiri in Ecclesia catholica universali, seu etiam Romana, animo, & desiderio, eo quod invincibiliter ignorent articulos fidei Ecclesiæ ipsius. Idcirco hæreticos materiales vocant, quod pertinaces non sunt in impugnando aliquo fidei articulo. Horum in numero ponunt Lutheranos montosos, sylvestres, rudes, simplicesque, qui bona fide ea in religione vivunt quam a teneris vnguiculis didicere. Isti nihil de Romano Pontifice, nihil de Romana Ecclesia, nihil de purgatorio, nihil de Sanctorum cultu audierunt. Quapropter istorum articulorum ignoratio invincibilis, & innocens in istis reputanda est. Salvabuntur ergo, si articulos præcipuos, & fundamentales crediderint.
II. Illud vt certum ponendum est, quemadmodum inter Catholicos, sic inter hæreticos, aliquorum articulorum invincibilem ignorantiam reperiri posse. Eam in rudibus quibusdam Catholicis admittunt communiter Theologi. Potiori ergo iure concedenda aliquibus hæreticis est, non minus quam Catholicis imperitis, rudibus, & ignaris. Hoc ego extra controversiam positum existimo. Porro isti qui hac invincibili laborant ignorantione, quique extra Catholico-Romanam Ecclesiam reperiuntur, fieri ne salvi valent, seu obtinebunt ne reipsa salutem aeternam? Haec est controversia dirimenda.
III. Nemo adultorum extra arcam Ecclesiae Romano-Catholicae e vivis decedens salutem consequitur. Tremendissimae sententiae veritas, non ratiunculis humanis, sed divinis testimoniis ostendenda, firmandaque est. Porro innumera sunt Scripturarum documenta quae propositam confirmant veritatem. Brevitati indulgens unum promo ex Petri Epist. cap. III. Cum fabricaretur arca, in qua pauci, idest octo animae salvae factae sunt per aquam: quod & vos nunc similis formae salvat baptisma. Arca Ecclesia est, in quam quisquis medio baptismatis ingreditur. In diluvio omnes extra arcam, nemine excepto, perierunt. Ergo omnes extra Ecclesiam aeterno periclitantur naufragio. Quid ad haec novi Casuistae? Ignorantia invincibilis quempiam ne salvum fecit extra arcam noeticam? Vi istius decantatae ignorantiae, animo ne aliquis fuit intra arcam, ut animo, & corpore a naufragio liber evaderet? Et audebunt extra veram Christi arcam aliquem in paradisum evere? Ob oculos tibi siste omnes Christi parabolas. Nullum triticum, nisi ex designata area, mittitur in horreum: nulla piscium electio, nisi ex sagenafit; nullae virgines, nisi ex decem illis ad nuptias deliguntur. Nullus ergo, nisi ex vera Ecclesia, ad aeternum sumitur regnum. Audi Hilarium Pictaviensem in Matth. cap. XIII. Sedens in navicula &c. In parabolis enim erat locuturus: & istaest figura. Iesus genere significat eos qui extra Ecclesiam positi sunt, nullam divini sermonis capere posse intelligentiam. Navis enim Ecclesiae typum praesefert, intra quam verbum vitae positum, & praedicatum, hi qui extra sunt, & arenae modo steriles, atque inutiles adiacent, intelligere non possunt. Audi Cyprianum Lib. de unit. Eccles. An secum esse Christum, cum collecti fuerint, opinantur qui extra Christi Ecclesiam colliguntur? Tales enim si occisi in confessione nominis fuerint, macula ista nec sanguine abluitur. Inexpiabilis, & gravis culpa discordiae nec passione purgatur. Esse martyr non potest qui in Ecclesia non est: ad regnum pervenire non potest qui eam quae regnavitura est, derelinquit. Audistis? Sanguinis effusio ob Christi nominis confessionem abluere haud valet separationis maculam. Hanc vero delebit ignorantia invincibilis a vobis invecta? Quamnam maior ignoratio, immo quamnam maior veritatis persuasio, illa quae ad effundendum pro Christi nomine sanguinem impellit? Et tamen firmissima haec persuasio, atque adeo verae Ecclesiae ignoratio nihil teste Cypriano prodest ad aeternam salutem. Argumentatur iterum ibidem S. Martyr Cyprianus. Habere iam non potest Deum patrem qui Ecclesiam non habet matrem. Si potuit evadere quisquam qui extra arcam Noe fuit; & qui extra Ecclesiam foris fuerit, evadit. Legas velim integrum laudatum Cypriani librum: interim audi Augustinum Lib. de patientia cap. xxvi. & seqq. ubi fuso calamo explicat patientiam, & constantiam qua in aliquo schismate te constitutus, ne Christum neget, patiturtribulationes, angustias, famem, nuditatem, persecutionem, pericula, carceres, vincula, tormenta, gladium, vel flammas; vel bestias; vel ipsam crucem timore gehennarum: quæ omnia laudat; subdit tamen, nihil prodesse ad regnum cælorum obtinendum; non ad extremi udicii tole- rabilibus supplicium subeundum. Han fortitudinem, & patientiam Dei donum esse adfirmat; continuo tamen admonet: Cavendum est enim ne forte, si Dei donum istam patientiam dixerimus, hi quibus inest, etiam ad regnum Dei pertinere credantur. Quid clamant Caramuel, Busembaum, La-Croix, ceterique? Hæretici isti materiales sunt, non formales. Adeo quippe heroica illorum patientia, ut ad mortem pro Christi fide subeundam adducat. Si Ecclesiam Catholico-Romanam ignorant, invincibilis ignorantia isthæc? Contra definiunt Patres Cyprianus, Augustinus. Patientia hæc donum quidem Dei est; at non filiorum illius Hierusalem quæ sursum libera est mater nostra; sed ex iis quæ possunt accipere etiam filii concubinarum, quibus Iudæi, sebismatici, vel hæretici comparantur. Quamvisenim scriptum sit: Eiice ancillam, & filium eius: neque enim heres erit filius ancillæ cum filio meo Isaac: & Abrahæ dixit Deus: In Isaac vocabitur tibi semen... ut intelligeremus, semen Abrahæ secundum Isaac propter Christum ad Dei filios pertinere; qui sunt corpus Christi, & membra, idest Ecclesia Dei, una, vera, germana, catholica... tamen etiam filios concubinarum suarum quando a filio suo Isaac divisit Abraham, nonnulla eis largitus est munera, ne relinquerentur omnino inanes, non ut tenerentur hæredes &c. Alterutrum ergo dicendum insert perdoctus P. Michael Elizalde in suo opere inscripto Forma veræ Religionis quæst. xxxvi. pag. 481. vel sanctissimos hos Patres audacissimos, ac temerarios fuisse, qui pro Christo etiam occisos condemnarent, vel eos qui hic aliud sentiunt, & tam facile salvant, esse, ne quid dicam acerbius, inconſideratissimos, & in hac parte ignorantissimos. Confirmat hanc suam sententiam P. Elizalde, cuius iudicium magnifacio, quæst. præambul. ad opus illud auro, cedroque dignum de recta doctrina morum §. 4. pag. 4. ubi hæc habet. Probe equidem scio, non modo in amotiſſimis ipſis etiam Italiæ finitimis, & ipsos inter Catholicos commixtis hæreticis, admitti a quibusdam infidelitatem negativam, & hærefes invincibiles, & sceleris innoxias: Sed quidquid de his eris, illud mihi firmum est, & præter omnem opinionis formidinem certum, indubitatumque, extra Eccleſiam catholicam tam salvari neminem, quam in divortio extra arcam evasit nemo. At salvari omnes homines possunt, ut concedunt omnes. Ergo & catholicam Ecclesiam, ac veram religionem invenire, fine qua scilicet salvatur nemo. Invenias, mihi vel unum Theologum paris doctrinæ, & probitatis qui oppositum doceat.
IV. Martyres de quibus loquuntur Patres, ex obstinatione, non veritatis amore sanguinem fundunt: idcirco eos non salvari, merito Patres docent. Bene habet. At unde tibi exploratum est, præfatos uiros, dum ob Christi confessionem sanguinem fundunt, id obstinato, non forti animo peragere? Edissere: unde tibi hoc constat? Cordium ne scrutator es tu? Minime, inquis. Unde ergo tibi nota est obstinatio illæc? Quod hi potuerint veram assequi religionem? At ut eam assequerentur nullum non movisse lapidem testantur, & tam certo persuasi sunt se veram profiteri religionem, ut pro illius confessione mortem sustineant. Non ergo aliunde tibi constat, hos obstinatos esse martyres, nisi quia extra Ecclesiam ueram non reperitur verum martyrium. Sed ultra pergamus. Concilium Florentinum hæc statuit: Sacrosancta Romana Ecclesia firmiter credit, nullos extra catholicam Ecclesiam exeuntes, nec paganos, nec Iudæos, nec hæreticos, nec schismaticos, æternæ uitæ fieri posse participes, sed in ignem æternum ituros, nisi ante finem uitæ eidem fuerint aggregati; tantumque ualere ecclesiastici corporis unitatem, ut nemo, quantascumque eleemosynas fecerit, possit saluari, nisi in catholicæ Ecclesiæ gremio, & unitate permanserit. Idem colligitur ex cap. Firmiter de Sum. Trinit. Lib. I. tit. 1. §. 3. Una vero est fidelium uniuersalis Ecclesia, extra quam nullus omnino salvatur. Cardinalis Turrecremata plures insistit sententiæ confirmationem congerit canones, Sum. de Eccles. Lib. I. cap. xxi. D. Augustinus in Psalm. LIV. In multis erant mecum. Baptismum habebamus, utique in eo erant mecum. Festa Martyrum celebrabamus, erant ibi mecum. Paschæ solemnitatem frequentabamus, erant ibi mecum. Sed non omnino mecum: in schismate non mecum, in hæresi non mecum. Sed in his paucis in quibus non mecum, non eis prosunt multa in quibus mecum. Etenim, fratres, uidete quam multa enarrauit Apostolus Paulus: unum, dixit, si defuerit, frustra sunt illa. Si linguis hominum loquar, & Angelorum [ait] si habeam omnem prophetiam, & omnem fidem, & omnem scientiam, si montes transferam, si distribuam omnia mea pauperibus, si tradam corpus meum, ita ut ardeat: quam multa numerauit! His omnibus multis desit una caritas: illa numero plura sunt, hæc pondere maior est. Ergo in omnibus sacramentis mecum, in una caritate non mecum. Similia repetit Augustinus epist. ad Cath. de testium. contr. Donatist. Quicumque credunt quidem quod Iesus Christus, ita ut dictum est, in carne venerit, & in eadem carne in qua natus, & passus est, resurrexerit, & ipse sit Filius Dei apud Deum, & cum Patre unum, & incommutabile vivum Patris Verbum, per quod facta sunt omnia; sed tamen ab eius corpore, quod est Ecclesia, ita dissentiunt, ut eorum communio non sit cum toto corpore, quocumque diffunditur, sed in aliena parte separata inveniatur, manifestum est eos non esse in catholica Ecclesia, nec in salutis via.
V. Non minus perspicue hanc veritatem docet D. Fulgentius Lib. de fide ad Petrum Diaconum cap. xxxviii. Firmissime tene, & nullatenus dubites, non solum omnes paganos, sed etiam omnes Iudaeos, haereticos, atque schismaticos, qui extra Ecclesiam catholicam praesentem finiunt vitam, in ignem aeternum ituros, qui paratus est diabolo, et Angelis eius. Item cap. XXXIX. Firmissime tene, et nullatenus dubites, quemlibet haereticum, sive schismaticum, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti baptizatum, si Ecclesiae catholicae non fuerit aggregatus, quantascumque eleemosynas fecerit, etsi pro Christi nomine etiam sanguinem fuderit, nullatenus posse salvari. Omni enim homini qui Ecclesiae catholicae non tenet unitatem, neque baptismus, neque eleemosyna quamlibet copiosa, neque mors pro Christi nomine suscepta proficere poterit ad salutem, quamdiu in eo haeretica, vel schismatica pravitas perseverat, quae ducit ad mortem.
VI. Ratio quoque assertionis positae manifesta est. Quoniam sola Ecclesia Romano-Catholica vera Ecclesia est. Sed extra veram Ecclesiam nulla reperitur salus, omnibus fatentibus haereticis ipsis. Igitur extra Ecclesiam Romano-Catholicam nemo potest salvus fieri. Prima propositio alias demonstrata est. Illius Ecclesiae caput est Christus, qui eam et visibili sui Vicarii, Romani scilicet Pontificis, regimine, & interiori atque exteriori gratia gubernat, irrigat, & alit, tamquam pastor gregem suum. Porro qui hic in terris extra ovile, extra gregem, seu Ecclesiam est, Christum pastorem non habet: quoniam pastor non est nisi gregis unius. Fiet unum ovile, et unus pastor: Ioan. x. Qui autem hic pastorem Christum non habet, nec illum in caelis glorificatorem habebit. Plures adduci ex Scripturis exempla solent. Extra arcam Noe, quae Ecclesiam Christi adumbrabat, omnes naufragio perierunt. Domum quoque Raab, in qua mortem evaserunt soli qui in eadem congregati fuere, ceteris omnibus pereuntibus, Ecclesiae figuram fuisse docent Interpretes sacri; illique adscribunt quod Iosue. cap. 11. dixit mulieri Raab: Patrem tuum, et matrem tuam, et fratres tuos, et totam domum patris tui colliges ad te ipsam in domum tuam: omnis qui exierit ostium domus tuae foras, reus sibi erit mortis suae. Alia plurima exempla tum ex veteri, tum ex novo foedere petita omitto, quod obvia sint.
VII. Quae hactenus dicta sunt, libenter omnes concedunt; sed remanet difficultas solvenda de haereticis qui materiales appellantur. Isti extra Ecclesiam Romanam reperiuntur: in iisdem plurium articulorum ignorantiam invincibilem, possibilem esse, iam concessum est supra num. 2. Salutem ne isti consequantur, si cum hac ignorantia invincibili decedant e vivis? Hic nodus sane tremendus, ac difficilis discindendus est. Ut omnia clare, & usui deservientia explicemus, illud primum pro certo habendum, quod tametsi fieri possit ut in quibusdam sectariis ignorantia quorumdam articulorum fidei catholicae sit invincibilis; vix tamen id reipsa contingit, potissimum si sermo fit de haereticis Lutheranis, & Calvinistis. Vix enim reperire licet in Germania, Hollandia, aliisque conterminis regionibus Lutheranum, aut Calvinistam, qui nihil de Ecclesia Romana audierit, cum ministri haeretici nil altius populorum animis instillare studeant quam odium adversus Catholicam Romanam Ecclesiam, eiusdemque Pontificem summum. Hac autem auditione posita, facile haereticis illis est, quantumlibet rudibus & imperitis, dubitare de suae sectae falsitate. Numquid Deus auxilia sufficientia illis non confert, quibus excitentur ad cogitandum, & inquirendum de vera Religione, & Ecclesia? Adversarii auxilia sufficientia, vel ipsis obcaecatis & obstinatis, Deum conferre, nedum offerre docent; & postea, ut ignorantiae invincibilis confinia amplificent, haec auxilia praetereunt. Fides donum Dei est, cuius utique collationem auditus credendorum praecedit. Et cum difficile, & rarum sit reperire aliquem ex Lutheranis, Calvinianisve, cui ignota omnino sit Ecclesia Romana; ideo vix contingit ut eorum aliquis ignorantiae invincibilis priuilegio fruatur.
VIII. Sed hypothesim admittamus, reipsa aliquos reperiri qui baptismate suscepto, & adulti effecti, credentes Unitatem, & Trinitatem Dei, immo omnes Symboli apostolici articulos, laborent ignorantia invincibili Ecclesiae Romanae, eiusdemque articulorum particularium. Quid in istos sententiae profers? Salvabuntur ne, an damnabuntur? Resp. Extra arcam, si moriantur, illos aeternum perire, Scriptura, Concilia, & Patres, ut ego quidem arbitror, asserunt. Sed extra arcam Ecclesiae Romanae non sunt, inquis, nisi corpore, &, ut aiunt, materialiter: animo enim, & desiderio intra Ecclesiam Romanam reperiuntur. Si animo, & desiderio communionem Romanae Ecclesiae anhelant, dubio procul salua illos sentire nos convenit; quemadmodum salvos fieri illos dicimus qui baptissimum non re, quia impediti, sed voto, & desiderio suscipiunt. Quare si Lutheranorum, & cuiusque sectae adultus homo in extremis constitutus in communione Romanae Ecclesiae decedere cupit, contritusque moriatur, nemo ambigit, hunc fieri salvum. At in hoc difficultas vertitur, fieri ne possit ut Lutheranvs, Calvinista &c. qui nihil omnino neque in vita, neque in morte cogitat de Romana Ecclesia, sed illius ignorantia laborans moritur, suae sectae adhaerens, porm talutis sit consecvtvrvs. Fieri posse salvum tu contendis, quod principalium mysteriorum divinae fidei lumine perfuso innoxia illi sit aliorum articulorum ignoratio. Clarius rem exponamus.
IX. Obiicies I. Lutheranvs sacro tinctus lavacro, fideique habitu imbutus a Deo, adultus effectus nulla per totam vitam gravi culpa inficitur; sed vitam intaminatam cuiusque criminis expertem ducit: nihil vmquam de Romana Ecclesia, nec de articulis qui in eadem creduntur, audivit: cum eiusdem ignoratione moritur: quid de hoc pronuntias?
X. Resp. Priusquam directe difficultati occurro, dico casum hunc satis metaphysicum esse. Rara quippe in terris ovis vndeuaque alba. Primum ergo per-pende, quam vana sit illorum argumentatio, qua fucum facere imperitis solent qui sic sermocinantur. Immensa est Dei benignitas, infinitaque illius misericordia! Non ergo perire sinet plebem illam montosam, rudem, simplicemque Lutheranz, & Calvinianæ sectæ: quoniam miseri illi homines bona conscientia credunt vera esse quæ a suis audiunt pastoribus. Nulla illi contumacia Romanæ refragantur in sinu Ecclesiæ; immo dicendi sunt in sinu Ecclesiæ Romanæ quiescere, cum nihil in neutram partem audierint. Crudelis ergo, & tetrica videtur sententia illa quæ rudem illum populum ad unum usque damnat. Damnabuntur utique qui flagitia perpetrant; secus innocentes, probique. Quam vana, inquam, sit eiusmodi argumentatio, quamque Evangelio, & potissimum D. Pauli Apostoli ad Romanos Epistolæ contraria, nemo non videt. Discursus quippe præfatus non principiis evangelicæ legis, sed humanis ratiociniis, & naturæ æterna supplicia horrentis sensibus nititur. Hoc autem evidenter ostendo. Quot adultos inter Lutheranos, ne dicam inter Catholicos, reperire licet nullius gravis culpæ fontes? Vel ipse concedes, vix unum ex millibus immaculata splendere innocentia baptismatis. Porro si adulti illi commúniter in aliquod prolabuntur flagitium; quo purgábuntur remedio, si sacramentorum medicinali gratia carent? Damnantur ergo, sin minus propter infidelitatis crimen, certe propter alia peccata, quæ sacramento pœnitentiæ, quod non agnoscunt, delere nequeunt. Habent, inquis, remedium perfectæ contritionis. Verum, præterquamquod perrarum, atque difficillimum est eiusmodi homines perfecta contritione, & caritate consummata ardere; de hac contritione nec cogitant quidem. Clarum ergo est omnes adultos hæreticos Lutheranos, Calvinistasque, qui aliquod peccatum mortale perpetrant, in infernum descendere; cum nullum propria culpa remedium habeant, seu habere nolint, quo commissum delictum deleant: de contritione enim nec cogitant quidem. Et quia vix in integra popu-losa provincia occurrit aliquis illorum adultus ab omni gravi flagitio purus; ideo planum est communiter hæreticos omnes, quantumlibet rudes, & imperitos, æternas daturos pœnas. Ratiocinium ergo ab humana illa commiseratione, & ab infinita misericordia arcessitum, vanum est. Quapropter, etiam admissa contraria opinione quæ contendit possibilem esse rudium hæreticorum quorundam salutem ob privilegium ignorantiæ invincibilis, paucissimis, aut nullis illa suffragatur ob defectum remedii quo perpetrata scelera deleantur.
XI. Ut autem propositæ difficultati directe faciam satis, dico primum, propositum casum pugnantia includere. Pugnant enim hæc duo, scilicet quod hæreticus adul-adultus credat mysteria Trinitatis, & Incarnationis, quorum fides necessaria est necessitate medii ad salutem; & quod ignoret Romanam Ecclesiam. Nonne communis est Theologorum sententia quæ asserit, proponendos esse ab Ecclesia Catholico-Romana articulos credendos? Nonne communiter Theologi tamquam conditionem necessariam exposuerunt Ecclesiæ propositionem, ut fide divina articuli credantur. Omnes Catholici defendunt fidem divinam in hæreticis non reperiri, propterea quod Trinitatem, Incarnationem, & cetera arcana non credant ob testimonium divinum ab Ecclesia propositum? Si ergo iuxta communissimam Theologorum sententiam in hæreticis nulla est fides divina ob defectum piæ affectionis, & Ecclesiæ proponentis; qui fieri potest ut illorum aliquis salvetur? Numquid fine fide Trinitatis, & Incarnationis ad paradisum quisquam perveniet? Istorum articulorum in aliquibus hæreticis, & Catholicis infidelitatem negativam cum D. Thoma admittimus. At sine istorum articulorum fide neminem salvari, omnes docemus. Hinc est quod D. Thomas subdit, adultum qui gratia divina adiutus a quaque culpa se abstinet, legemque naturalem implet in prosectione boni, & fuga mali, illuminandum a Deo fore vel per hominem, vel per Angelum. Idem in casu proposito dicendum est. Si rudis, & imperitus hæreticus vitam cuique culpæ innoxiam ducat, legemque Decalogi impleat, Deus ad illum ministrum Ecclesiæ Romanæ mittet, qui nomine veræ Ecclesiæ credenda necessario proponat. Si hoc non evenit, dicamus oportet, rudem hæreticum in aliquod peccatum prolapsum esse, indignumque factum fidei divinæ dono.
XII. Obiicies 2. D. Thomas adstruit, infidelem negative illuminandum a Deo fore per hominem, Angelumve de fide Trinitatis, & Incarnationis, quod fides istorum mysteriorum necessaria sit necessitate medii. Hæretici materiales de quibus in præsentia sermo est, Trinitatem, Incarnationem, omnesque Symboli apostolici articulos credunt. Mysteriorum Ecclesiæ Romanæ, transubstantiationis, purgatorii, cultus Sanctorum, fides non est necessitate medii necessaria ad salutem: quamobrem eorumdem innoxia ignorantia laborant. Salvari illos ergo dicendum est.
XIII. Resp. Ex his quae diximus, difficultas soluta est. Admittimus, ut saepius concessimus, plurium articulorum Ecclesiae Romanae ignorantiam invincibilem. At negamus sine Ecclesiae Romanae proponensis auctoritate haberi fidem divinam posse illorum articulorum fundamentalium quorum fides necessaria est necessitate medii. Quoniam, ut dictum est, auctoritas Ecclesiae proponensis conditio necessaria est ad fidem divinam.
XIV. Obiicies 3. Rudis ex populo haeretico credit suo pastori, articulos Trinitatis, & Incarnationis proponenti; quemadmodum rudis Catholicus credit suo Parocho eos articulos annuntianti. Cur fides Catholici divina est; haec fides haeretici? Ambo audiunt, ille a Parocho suo, hic a ministro. Tam Parochus, quam minister nomine Ecclesiae proponunt credenda. Ergo vel neutrius, vel utriusque fides divina dicenda erit.
XV. Resp. Fides Catholici divina est, quod Parochus nomine verae Ecclesiae Romano-Catholicae credenda annuntiat; minister Lutheranus nomine Ecclesiae reformatae, a catholica separatae, mysteria proponit: ideo fides audientis, & credentis divina non est. Sed rudis haereticus credit, suam Ecclesiam esse veram. Ita est; at falso credit. Mens adhuc non quiescit, nec rationis discrimen percipit, cur divina sit fides Catholici idiotae credentis suo Parocho manifestanti articulos; humana vero sit fides idiotae haeretici credentis mysteria divina sibi a suo pastore proposita. Ut mens tua omnino quiescat, lege caput ix. & xi. D. Pauli Apostoli ad Romanos, quibus hoc ineffabile, tremendumque mysterium explicans exclamat: O altitudo divitiarum sapientiae, & scientiae Dei! Quam incomprehensibilia sunt iudicia eius, & investigabiles viae eius! Integro hoc capite narrat Apostolus Hebraeorum, & Gentium vicissitudines in religionis negotio. Ostendit divinam bonitatem erga Gentes, severitatemque adversus Iudaeos, qui cum essent oliva electa, tamquam aridi rami praecisi fuere, ut Gentes excisae ex oleastro, bonae olivae insererentur. Istius porro mutationis non aliam rationem effert quam inscrutabilia iudicia Dei. Hinc omnes nos hortatur ut timeamus, mentemque nostram in obsequium divinae Sapientiae subdamus. Tu autem fide stas. Noli altum sapere; sed time: vers. 20.
XVI. Obiicies 4. Pueri haereticorum habitum infusum fidei divinae in baptisma te recipiunt. Adulti facti nullum actum infidelitatis eliciunt : quoniam articulos quos a fuis pastoribus audiunt, confitenti fide credunt. Articulos Romanae Ecclesiae non audiunt; atque adeo illis non refutant. Cur ergo non salvabuntur, si legem Decalogi impleverint?
XVII. Resp. Ad falutem aeternam fides actualis necessaria est. Porro ut quis actus fidei internos edat, praecedit oportet exterior credendorum propositio. Prudens est actus divinae fidei. Haec autem propositio, ut ad fidem divinam fatis fiat, ab Ecclesia catholica fieri debet. Haec conditio necessaria est, ut alias oftenfum fuit. Nequit ergo idiota haereticus adultus actum fidei divinae ad falutem necessariam elicere, ufque dum non nominis catholicae Ecclesiae proposita eidem fint mysteria credenda. Confistit ergo conclufio nostra, neminem falvum fieri extra arcam Romanae Ecclesiae.
XVIII. Quoniam tamen maximi momenti res est, lubet iterum rationem potifimam quam ad eam firmandam adduxi, clarius exponere. In fide divina non tantum quid credatur fpectandum est, verum cum primis etiam quo fundamento credatur : quod & in quaque humana fide fervatur. Qualis namque est credendi ratio...
XVI. Obiicies 4. Pueri haereticorum habitum infusum fidei divinae in baptisma te recipiunt. Adulti facti nullum actum infidelitatis eliciunt : quoniam articulos quos a suis pastoribus audiunt, confitenti fide credunt. Articulos Romanae Ecclesiae non audiunt; atque adeo illis non refutant. Cur ergo non salvabuntur, si legem Decalogi impleverint?
XVII. Resp. Ad salutem aeternam fides actualis necessaria est. Porro ut quis actus fidei internos edat, praecedit oportet exterior credendorum propositio. Prudens est actus divinae fidei. Haec autem propositio, ut ad fidem divinam fatis fiat, ab Ecclesia catholica fieri debet. Haec conditio necessaria est, ut alias ostensum fuit. Nequit ergo idiota haereticus adultus actum fidei divinae ad salutem necessariam elicere, usque dum non nomine catholicae Ecclesiae proposita eidem sint mysteria credenda. Confirmat ergo conclusio nostra, neminem salvum fieri extra arcam Romanae Ecclesiae.
XVIII. Quoniam tamen maximi momenti res est, lubet iterum rationem potissimam quam ad eam firmandam adduxi, clarius exponere. In fide divina non tantum quid credatur spectandum est, verum cum primis etiam quo fundamento credatur : quod & in quaque humana fide servatur. Qualis namque est credendi ratio, talis est fidei natura. Si illa certa, hæc quoque certa; fallax hæc, si & illa. Porro omnes sectæ extra catholicam Ecclesiam fallaci nituntur fundamento in credendis fidei arcanis: quod omnes enumerando palam facio. Turca credit esse vnum Deum, quia Alcoranus, quem divino afflatu exaratum putat, sic docet. Quod credit, verum est; sed credendi ratio falsa: quæ propterea plura vera mysteria, vt Trinitatem, Christum, & cetera divina arcana, impie reiicit. Protestantes credunt Deum, Trinitatem, Incarnationem, Symbolum &c. vel auctoritate nixi suorum apostolorum, Lutheri, Calvini, Zvinglii, Bezæ, & ceterorum; vel quia proprio privato iudicio ea in Scripturis contineri iudicant; vel quia Spiritus sanctus peculiari afflatu illis testatur præfata mysteria esse vera. Hæc sunt fundamenta fidei Lutheranæ, Calvinianæ, aliarumque sectarum. Nemo autem non videt eiusmodi fundamenta fallacia esse. Et ad primum quod attinet, quis inficias iverit, Lutherum, Calvinum, Bezam, ceterosque istius furfuris apostolos falli potuisse, & reapse in putidos, impiosque errores fuisse prolapsos? Non minus vacillat secunda credendi ratio. Quot enim falsa reputamus vera, & contra, dum proprio iudicio illa metimur? Tertium denique omnium est ineptissimum, & illusorium. Spiritus Dei vnus est, sibique constans: quæ docet, pugnantia minime sunt, sed vnitatem, & veritatem spirat. Porro inter Calvinistas, Lutheranos, Anabaptistas tot fere sunt Spiritus sancti, quot capita. Quis numerare sectas omnes poterit, & factiones, quas peperere Lutherus, Calvinus, Zvinglius? Sunt qui vltra centum supputarunt. Singulæ iactant suum Spiritum sanctum; tametsi sibi mutuo contradicant, & contraria doceant. Quælibet suo privati spiritus testimonio fulta veram esse propriam religionem credit. Fateantur ergo oportet aut Spiritum Dei secum pugnare, & opposita docere; aut se divino Spiritu destitutos, plenosque esse spiritu erroris, & mendacii, vt D. Paulus de similibus testatur II. Thessal. 11. Eo quod caritatem veritatis non receperunt, vt salvi fierent, ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio.
XIX. Nec est quod respondeas, sectarios istos credere non proprio ivdicio, avt privato spiritv, sed divinis Scriptvris, quae errare neqvevnt, nixi. Inanius est ceteris effvgivm istud. Vtique divinae Scriptvrae errare neqvevnt. Sed probandvm est errare non posse qui eas legvnt. Catholici, Lutherani, Calviniani, Sociniani, Anabaptistae, Quakeri, & ceterae sectae omnes Scriptvras legvnt : quaelibet a se stare Scriptvram mordicvs asserit : & tamen, cvm vna sit veritas, vni tantvm favere posse Scriptvram liquido constat. Catholici sensvm Scriptvrae intelligvnt ivxta interpretationem Ecclesiae, cvi Spiritvs Dei assistit : quapropter nvlla inter istos in iis quae fidei svnt, divisio, nvlla oppositio; omnes idem omnino sentivnt. Ceterae sectae omnes proprio ivdicio Scriptvrarvm sensvm metivntvr, sidemque mysteriis in iisdem contentis adhibent, propria ratione praeeunte. Idcirco tot factiones, qvot capita : nvlla vnitas, nvlla fides. Qui enim deficit in vno, factvs est omnivm revs.
XX. Hæc manifesta sectarum multitudo sub vexillis Lutheri, Calvini, Socini, aliorumque hæresiarcharum, sola sufficere deberet ad evincendam illarum falsitatem. Huiusmodi namque sectarii Christum, divinamque legem profitentes, nihilominus intra unius sæculi intervallum ab Ecclesia catholica seiuncti, tot fere sectis, quot familiis constant. Altera alteram damnat, omnesque invicem conflictantur. Quod sane perspicuo, luculentissimo argumento est, spiritum erroris & mendacii illorum infatuare mentem, animum pravitate inficere, rationemque omnem in religionis negotio adimere. Idque est eo admirabilius, quo sunt ceteris omnibus infidelibus eruditiores, doctioresque. Sed quo ad vana acutiores, eo sunt hebetiores ad divina. Infideles populi, ut Turcæ, Iudæi, ceterique, credunt propriæ religionis arcana propter auctoritatem vel Alcorani, vel Scripturæ, doctorum suorum interpretatione propositæ. Summam Turcæ Mahumeto fidem præstant, suisque Rabbinis plebeii Iudæi. Quare istorum credendi regula minus fallax est, quidque rationi consentaneum præfert. Novatores nostri selectiori doctrina præditi, ac splendidiore perfusi lumine non adeo magnifaciunt suum Lutherum, Calvinum, Zuvinglium, Melanchthonemque, ut religioni sibi ducant ab illis dissentire. Homines & ipsi sunt, inquiunt: ergo mendaces. Quod si mendaces magistri, numquid veraces discipuli? Cum igitur aut magistrorum, aut proprio iudicio in fidei assensu ducantur, planum est spiritu mendacii, & inconstantia illos teneri. Et tam sunt excusatione minus digni, quam supra aliis lumine, & doctrina præstant. Ex quibus omnibus elicitur, nullam apud eos divinam splendere fidem: quia omnis credendi ratio fallax est, vana, & deceptoria. Et profecto, nisi excæcati prorsus essent, & in Catholicos satanæ furore abrepti, continuo deprehenderent spiritum illum quem interius sese sentire effutiunt, non esse Spiritum Dei, sed dæmonis.
XXI. Accedit: si qui Christum, eiusque præcipua dogmata confitentur, ignorantiæ invincibilis scuto se tueri possent, salutemque assequi æternam; cur tanta inter religiones dissensio? Cur mutuis anathematis se se perstringunt, discerpunt, damnant? Cur Lutherani Calvinistas insectantur? Cur Calvinistæ Lutheranis adhærere recusant? Postremum si ignorantiæ invincibilis effugium valeret, superflui forent tot labores in illorum conversione, superfluæ prædicationes, & maximæ illæ sollicitudines quas Ecclesia catholica adhibet, ut ad ovile Christi errantes oves revocet. Firma ergo & certa videtur sententia nostra, neminem adultorum extra Romanam Ecclesiam e vivis decedentem, & suæ sectæ adhærentem posse fieri salvum. Ille vero extra Romanam Ecclesiam moritur qui eam ut veram matrem, & magistram expresse non agnoscit.
XXII. Oppones 5. Extra Ecclesiam Catholico-Romanam reperitur verum baptisma, quo tincti infantes Christo regenerantur. Ergo aliæ Ecclesiæ separatæ a Catholico-Romana regenerant filios æterna gloria dignos. Si generant, ergo sponsæ: si sponsæ, ergo æterno sponso Christo coniunctæ. Si aliæ Ecclesiæ separatæ, seu earum ministri verum baptisma conferunt, quidni & divina proponere mysteria credenda poterunt ut Ecclesiæ ministri?
XXIII. Resp. Hoc inane sophisma pluribus in locis sibi oppositum a Donatistis explodit Augustinus, potissimum Lib. I. de baptis. cap. xiv. & xv. Frustra ergo nobis dicunt: Si baptismum nostrum acceptatis, quid minus habemus, ut nobis de vestra communione consulendum putetis? Respondemus enim: Nos baptismum vestrum acceptamus, quia non est baptismus ille hæreticorum, vel schismaticorum, sed Dei, & Ecclesiæ, ubicumque fuerit inventus, & quocumque translatus. Vestrum autem non est, nisi quod prave sentitis, & sacrilege agitis, & impie separamini... Ecclesia quippe omnes per baptismum parit, sive apud se, idest ex utero suo; sive extra se de semine viri sui sive de se, sive de ancilla. Sed & Esau de uxore natus propter fraternam discordiam separatus est a populo Dei. Similia habet cap. x. Sed videntur sibi acutissime quærere, utrum generet filios baptismus Christi in parte Donati (Lutheri, Calvini, Zuvinglii &c.) an non generet: ut si consenserimus, quod generet, suam esse asserent Ecclesiam matrem quæ filios potuit de Christi baptismate generare: & quia unam oportet esse Ecclesiam, ex hoc iam nostram non esse Ecclesiam criminentur. Si autem dixerimus, Non generat: Cur ergo, aiunt, apud vos non renascuntur per baptismum cum transeunt a nobis ad vos, cum apud nos fuerint baptizati, si nondum nati sunt? Quasi vero ex hoc generet unde separata est, & non ex hoc unde coniuncta est. Separata enim est a vinculo caritatis, & pacis; sed adiuncta est in uno baptismate.... Neque enim separatio eorum generat, sed quod secum de ista tenuerunt. Quod si & hoc dimittant, omnino non generant.... Ergo ipsa [Ecclesia catholica] generat & per uterum suum, & per uteros ancillarum ex eisdem sacramentis, tamquam ex viri sui semine. Sacramentum baptismatis sua natura gratiam confert. Quare ministri hæretici illud ut Ecclesiæ catholicæ thesaurum impertiunt; quamvis, ut Augustinus docet Lib. I. de baptis. cap. 11. & seq. peccent illud in hæresi, & schismate administrantes. Dei dona ex ipsorum hæresi non inquinantur; sed inficiuntur ipsi qui indigne divina tractant mysteria. Hinc patet quam futilis sit argutatio supra facta. Conferunt hæretici ministri baptisma: ergo auctoritate quoque pollent qua credibilia reddant plebi fidei mysteria. Nam si ab Ecclesia recisi sunt, atque seiuncti, omni quoque auctoritate carent. Nullo ergo modo fieri potest ut tamquam Ecclesiæ Catholicæ ministri fidei articulos plebi credendos proponant.
XXIV. Extra Ecclesiam Romano-Catholicam infantes lustrali abluti aqua salvantur, si antequam lumine illustrentur rationis, e vivis decedant. Continuo ne ac rationis usu potiuntur, gratiam amittunt? Quid arcana ista soli Deo nota penetrare audes? Momentum istud nos latet. Illud nos Scripturæ sanctæ, Patres, & Concilia docent, adultos omnes a Romana Ecclesia separatos, & propriæ sectæ Calvinianæ, Lutheranæ, Socinianæ, Photianæ &c. adhærentes extra arcam esse salutis, & nisi in eamdem regrediantur, æternum perdendos. Hæretici adulti baptisma recipientes gratiam non recipiunt, hæresi qua sunt polluti, impediente. Nullus ergo, iterum inclamant, adultorum inter hæreticos salvabitur? Nemo prorsus, nisi intra arcam regrediatur. Regreditur, inquis, animo, licet non corpore. Si animo regrediatur, & cetera adsint, dubio procul salvatur. At numquam animo regreditur usquedum alicui sectæ, sive Lutheranæ, sive Calvinianæ a Romana Ecclesia separatæ animo iunctus est: nisi vis quemlibet posse duobus dominis servire, & duabus sponsis esse coniunctum. Adhærent, iterum reponis, plures Ecclesiæ Lutheranæ cognitione expressa, illam reputantes veram Ecclesiam: adhærent simul Ecclesiæ Romanæ media ignorantia invincibili qua laborant. Commenta hæc sunt arbitraria, & inania. Sancti Patres qui ex instituto hoc tractant argumentum, nullibi istius insuperabilis ignorantiæ, vi cuius salvari hæretici adulti possint extra Ecclesiam, meminere. At quid emolumenti colligeres, etiamsi concederem possibilem esse casum in quo adultus aliquis extra Ecclesiam laboret ignorantia invincibili pro aliquo tempore, immunisque sit a vitio schismatis, & hæreseos? Iste ne perrarus eventus expleret amplam illam tuam cupiditatem multiplicandi electos? Nimium crudelem reputas sententiam nostram. Numquid benigna, & tuæ humanæ commiserationi consentanea evadit, ob unum aut alterum casum perquam maxime rarum? Crudelis, & inhumana est doctrina nostra? Crudelis ergo est doctrina quæ damnatos docet omnes pueros Catholicorum sine baptismate decedentes, omnes infideles, omnes Iudæos, omnes idololatras, omnes formales hæreticos, schismaticos, omnes Catholicos sceleribus infectos, nisi pœniteant. Crudelitatis ne arguis doctrinam hanc?
XXV. Sed audiamus tandem Casuistas istos qui cum Caramuele in Theologia fundamentali num. 1338. 1341. 1348. sic caramuelizant. Verba sunt Caramuelis. ,, Præsidebat P. Ioannes de Ionghe vir doctissimus, & ad ignorantiam insuperabilem ,, recurrens Iansenium materialiter errasse pronuntiavit. Tunc ego ponderavi responsionem ,, eiusmodi, & modo eamdem resumo. Sic inquam. (Cornelius Iansenius fuit ,, Theologiæ professor primarius Lovanii, & tamen insuperabiliter ignoravit esse hæreticas ,, multas propositiones quæ in propriis terminis a Tridentino condemnantur. Ergo nullus ,, rusticus, nulla femina, nullus aulicus, nullus mechanicus, nullus iurista, nullus medicus ,, est formaliter hæreticus: quia nemo ex istis est in theologicis tam doctus quam Iansenius ,, fuit, aut esse debuit. Ergo pauculi, aut nulli prædicantes sunt formales hæretici: ,, quia nulli, aut pauculi tam docti in theologicis sunt quam Iansenius.) Admisit Præses, ,, multos esse in Europa materiales hæreticos, quod omnes docti dicunt, & clare experientia demonstrat.“ Hactenus Caramuel, qui citatis num. item num. 1351. & seq. plura congerit ad augendam hæreticorum materialium turbam, sub qua comprehendit etiam Iansenium.
XXVI. Quo ista Caramuelis cavillatio tendat, non est quod pluribus declarem. Ianua hac patefacta, quisque in sua secta, opinione probabili de eius veritate convictus, perseverare licite poterit. Rusticos, montososque Lutheranos, Calvinistas, Socinianos, Photianos hæreticos, & schismaticos materiales tu esse existimas, tametsi Ecclesiam Romanam a suis pastoribus decepti detestentur? Eccur potiore iure hæreticis materialibus non accenses pastores ipsos? Isti, ut Iureiù de se ipso testatur, humiles fundunt Deo preces, ut lumen assequendæ veritati necessarium sibi impertiat: sedulam navant operam, ut quænam sit vera Ecclesia, quænam vera fides discernere valeant. Post fusas preces, post improbum studium, non probabili, non probabiliore, sed certa persuasione convicti sunt, Ecclesiam reformatorum esse veram? Tibi millies iurabunt, se nullo conscientiæ scrupulo, vel morsu torqueri: adiicient incorruptos mores, moralium officiorum exercitia. Quid ad hæc? Cur isti formales; rustici vero materiales hæretici? Quid quod rustici, & montosi homines nequeunt propriam ignorantiam depellere, cum litterarum eruditione careant? Quid quod pastores eruditi, & docti certo iudicant Ecclesiam Lutheranam esse veram? Bona itaque fide pastores isti odio adversus Ecclesiam Romanam accendunt plebem suam, quemadmodum, per te, bona fide decipitur plebs ipsa a pastoribus suis. Ergo tam pastores, quam populi materiales hæretici erunt. Cur obstinatos pastores asseris, secus rusticos a pastoribus imbutos fide, ut apparet, bona?
XXVII. Ultimo tandem te urgeo. Inter tot religiones quæ sunt in mundo, fieri nequit ut plus una vera sit. Hæc autem Catholica est. Falsa ergo religio Lutherana: falsa religio Calviniana, Sociniana &c. Alterutrum itaque dicendum: aut quemlibet in sua religione salvandum, aut omnes extra veram religionem perdendos. Una vera religio, una vera Ecclesia. Ergo sicuti nemo nisi in vera religione; ita nemo nisi in vera Ecclesia salvari potest. Denuo obtrudent, plebeios Lutheranos, Calvinianos &c. animo esse tum in vera religione, tum in vera Ecclesia: siquidem fidem quam receperunt in baptismate, conservant, eo quod ignorent invincibiliter religionem Romano-Catholicam esse veram. Peregregie. Omnes adulti hæretici aliquam, aut nullam profiteri religionem debent. Si nullam, omne cessat dissidium. Si aliquam, aut veram Catholicam, aut falsam Lutheranam, Calvinianam &c. Profitentur, inquiunt, expresse, firmiterque Lutheranam, Calvinianam; at simul animo ignoratione invincibili perfuso profitentur religionem Romanam. Apage monstrosa commenta. Duas ergo religiones mutuo pugnantes profitentur homines isti? Quidni potiore iure Indi, Iapones, Sinenses, Turcæ, ceterique omnes poterunt & propriæ Ecclesiæ firmiter adhærere, & privilegio ignorantiæ invincibilis profiteri Romanam Ecclesiam? At carent illi baptismate: baptisma autem necessarium est necessitate medii. Bene habet. Verum etiam professio veræ religionis necessaria est necessitate medii. Ergo eadem utriusque ratio. Baptisma infantes morientes salvat: respectu adultorum ianua est ingrediendi in arcam. Aut ergo adulti effecti ingrediuntur arcam Romanæ Ecclesiæ, aut secus. Si primum, lis nulla: si secundum, naufragio pereunt: quoniam istis baptisma non fuit reipsa ianua introeundi in arcam. Si naturalis ratio consulenda esset, excusabiliores viderentur Iapones, Indi, Ethiopes, innumeræque barbaræ nationes, quam rustici Lutherani, Calviniani, ceterique hæretici Europæi, qui sunt penes fores arcæ, digitoque eam fere contingunt.
XXVIII. Hinc collige, quam laxa sit opinio P. Busembaum Lib. II. cap. IV. dub. 3. num. 5. ubi hæc habet: Rustici, aliique homines simpliciores in Germania, qui hæretici habentur, & tamen pertinaces non sunt, possunt absolvi a suis Parochis. Ratio, quia non sunt hæretici formales, habentque fidem catholicam in baptismo acceptam, quæ non perditur, nisi errando pertinaciter. Laudat pro hac opinione Layman. Laxior est doctrina P. Claudii La-Croix inquientis loc. cit. num. 94. Probabilius videtur quod etiam in Germania sint hæretici tantum materiales. Inveniuntur enim aliqui ita simplices, vel præventi doctrina suorum ministrorum, ut firmiter existiment se non debere dubitare de fide sua, simulque ita sincere procedunt in conscientia sua, ut si scirent fidem suam esse falsam, statim admitterent nostram. Tales autem non sunt hæretici formales, sed materiales tantum. Et tales esse multos testantur Confessarii plurimi in Germania, Auctoresque experientissimi: Tannerus Tom. III. dist. 1. quæst. VII. num. 10. Terillus in Regul. mor. quæst. lxiv. num. 51. Gobat tract. VII. num. 621. Reiffenst. Tom. IV. dist. IV. quæst. 11. Sporer Tom. II. cap. III. sect. II. §. 2. num. 14. Vindic. Gobatian. part. II. prop. III.
XXIX. Si recensita doctrina consistat, actum conclamatumque est de vera Ecclesia, veraque religione. Hac doctrina posita, quis est qui in qualibet secta nequeat esse salvus? Hæretici in Germania sunt tantum materiales. Eccur? Quia ita sunt præventi doctrina suorum ministrorum, ut firmiter existiment, se non debere dubitare de fide sua. Papæ! Quo ergo obstinatiores sunt hæretici, eo erunt magis materiales? Sed expendamus quæ sequuntur verba. Si scirent fidem suam esse falsam, statim admitterent nostram. Tales autem non sunt hæretici formales, sed materiales. Ex omnibus qui religionem profitentur aliquam, vix unum, nisi stultissimum, repertum iri existimo qui si sciret fidem suam esse falsam, non admitteret nostram. Omnes ergo hæretici communiter materiales erunt. Pastores omnes sive Lutherani, sive Calviniani, si scirent religionem suam esse falsam, quis dixerit non amplexuros fore nostram, falsa abiurata? Admissa doctrina P. La-Croix verum est quod subiicit, nempe tales esse multos, immo fere omnes, nisi sint aut Athei, aut penitus dementes. Quod postea Confessarii plurimi in Germania, & Auctores experientissimi Tannerus, Terillus, Gobatus, Sporerius, Reiffenstuel, Caramuel, aliique factum istud testentur, mirum haud esse debet. Mirandum, nisi id docerent.
XXX. Huc malorum detrudit Probabilismi doctrina. Nullam experiuntur dubitationem hæretici, nullum sentiunt conscientiæ morsum: non advertunt propriam religionem esse falsam. Ergo non peccant: ergo hæretici materiales sunt. Hæc sunt Probabilismi axiomata. Et hæc sunt necessaria consectaria. Ergo nullum in mundo peccatum obstinationis, nullum in mundo peccatum cæcitatis, nullum ignorantiæ peccatum. Qui enim sciunt, aut dubitant actionem esse pravam; non ignorantiæ, sed malitiæ crimen perpetrant. Si Arius, si Nestorius, si Lutherus, si Calvinus, si hæresiarchæ omnes scivissent suam doctrinam fuisse falsam, veram autem nostram; fuissent ne mente hæresiarchæ?
XXXI. Quod autem plures hæretici in Germania simplices sint, & sincere procedant in conscientia sua; quid inde? Plurimi Turcæ, Indi, Iapones, Sinenses sincere agunt, pluraque pietatis exercent officia. Fac etiam illos mortem pro Christi confessione oppetere. Hæc omnia dona Dei sunt, inquit sanctus P. Augustinus laudato Lib. de patient. cap. xxviii. Sed dona quæ dantur filiis concubinarum, secus ex iis donis quæ dantur filiis uxoris, seu matris Hierusalem. Proinde sicut negandum non est etiam hoc esse donum Dei, ita intelligendum est alia esse Dei dona filiorum illius Hierusalem quæ sursum libera est mater nostra... Alia vero quæ possunt accipere etiam filii concubinarum, quibus Iudæi carnales, & schismatici, vel hæretici comparantur. Missis itaque Casuistarum arbitrariis commentis, sanctorum Patrum doctrinæ adhærendum est. Hi quippe sunt magistri nostri, hi in salutis via duces a clementissimo Deo nobis donati. Iuniores Casuistæ sicuti Christianos fere per totam vitam a præcepto caritatis per se urgente, a præcepto fidei, a præcepto religionis eximunt; ita extra arcam per medium aquarum diluvium intra ignorantiæ invincibilis naviculam constitutos ad æternæ salutis portum conducunt. Oppositam opinionem non improbabilem modo, verum etiam omnium errorum, & potissimum Tolerantismi, & Indifferentismi scaturiginem existimo.